Włodzimierz ŁAPOT


Levický zlatý ónyx - unikatowy trawertyn ze Słowacji.


Levice to nieduże powiatowe miasto leżące nieopodal Nitry, handlowego, rolniczego i akademickiego centrum południowo zachodniej Słowacji, czyli tzw. Nitrianskiego Kraju. Miasto to ulokowane jest na pograniczu żyznej równiny zapadliska panońskiego i obfitujących w surowce naturalne Centralnych Karpat Zachodnich. Nie tylko dla geologów nieodparcie kojarzy się z wystąpieniami unikatowego trawertynu, tzw. levický'ego zlatý'ego ónyx'u. Jego wydobycie i obróbka zapoczątkowana została jeszcze w XIX wieku. Szczególnym uznaniem cieszył się zwłaszcza w latach trzydziestych i pięćdziesiątych minionego stulecia. Po zaprzestaniu wydobycia i obróbki w latach osiemdziesiątych dwudziestego wieku wydawało się, że surowiec ten należy już do historii kamieniarstwa. Na szczęście okazało się to nieprawdą. Z początkiem nowego stulecia pojawiła się inicjatywa ponownego uruchomienia wydobycia i obróbki levickiego zlatego onyksu. Zmaterializowała się ona w postaci firmy Zlatý ónyx Levice s.r.o. Początkowo produkowano z niego tradycyjne materiały budowlane (różnego typu płytki okładzinowe). Jednak piękno i walory użytkowe tego surowca oraz zachowane wspomnienie lat jego świetności zachęciły kierownictwo firmy do podjęcia bardziej wyrafinowanej produkcji. Dziś znów, jak przed laty, galanteria kamieniarska wytwarzana ze zlatego levickiego onyxu  święci tryumfy, zdobywając kolejne, coraz to nowe rynki; jednocześnie jest to widomy dowód powodzenia owej inicjatywy. Wyroby ze zlatego levickiego onyksu eksportowane są obecnie do wielu krajów europejskich, ale także do USA i Kanady. 
Złoża trawertynu występują w paru miejscach wokół Levic. Zasoby niektórych z  nich są już nieomal doszczętnie wyczerpane, inne z kolei są zdewastowane lub niedostępne z uwagi na ich położenie, np. w pasie ochronnym ważnych budowli, dróg, itp.  W sumie w promieniu paru kilometrów od Levic znajduje się aż siedem różnej wielkości złóż owej skały. Najciekawsze z nich to:
- złoże Levice, usytuowane około 2 km na południowy wschód od miasta; wyróżnia je występowanie niepowtarzalnej, dobrze przeświecającej, złotawo-miodowej odmiany trawertynu, która powszechnie znana jest pod nazwą Levický zlatý ónyx. Eksploatacja owego onyksu jest prowadzona okresowo, adekwatnie do zapotrzebowania; wydobyty surowiec nie może bowiem zbyt długo „leżakować" w oczekiwaniu na przetworzenie. Pozostałe złoża to:
- Šiklóš, usytuowane około 4 km na południowy wschód od Levic i plasujące się wśród największych trawertynowych struktur Słowacji. ,
- Ludanské vinice to kilka drobnych wystąpień trawertynu pośród winnic. Są one zdewastowane wskutek nielegalnego składowania śmieci i różnych odpadów w poeksploatacyjnych wyrobiskach,
- Margita i Ilona to trawertynowe pola usytuowane w obszarze przeznaczonym pod rekreację w miejscowych planach zagospodarowania. ,
- Santovka to kilka trawertynowych kopuł; największa z nich ma wysokość około 4 m i średnicę około 40 metrów; została objęta ochroną już w 1958 roku (pomnik przyrody).
- Slatina to niewielkie wystąpienie trawertnu w pobliżu slatinskich źródeł termalnych,
- Buzgovské lúky znajdują się między Santovką i Borami. Udokumentowano tu trzy kopuły trawertynowe; od 1976 roku objęte są ochroną.
Levický zlatý ónyx wyróżnia się przede wszystkim walorami estetycznymi. Składa się na to bardzo atrakcyjna barwa, przeważnie białawo-złocista do miodowej i dobre przeświecanie, szczególnie wyraźne w płytkach i wyrobach cienkościennych.. Gdy intensywność owej barwy wzrasta; skała staje się ochrowa. Innym ważnym atrybutem tego surowca podnoszącym istotnie jego atrakcyjność wizualną jest jego masywna tekstura kierunkowa. Dość zawiły, silnie zmienny układ warstewek, różniących się zarówno barwą jak i grubością, nadaje każdemu przedmiotowi wykonanemu z tego surowca zupełnie niepowtarzalny, indywidualny wygląd.
Levický zlatý ónyx jest używany do wytwarzania bardzo różnych przedmiotów, także ozdób. Przeważnie jest to drobna użytkowa galanteria kamieniarska, np. świeczniki, popielniczki, wazony i wazoniki, lichtarze, różańce, lampy, podstawki, zawieszki, różnorakie uchwyty i rączki, puchary, kielichy, tacki, itp. Ale bywają też większe realizacje z tego trawertynu, np. w postaci dużych kościelnych ołtarzy wraz z ich wyposażeniem czy też babtysteria. Łatwo można sobie wyobrazić jeszcze większą gamę wyrobów z tego surowca oraz znacznie szersze wykorzystanie go w dużych realizacjach. Uwarunkowane jest to jednak wiedzą o jego istnieniu i jego walorach estetycznych. Oczywiście, z uwagi na węglanowy (kalcyt, aragonit) charakter tworzywa, wyroby z niego nie mogą być narażone na działanie niektórych związków chemicznych, np. kwasów. Niska twardość (około 3 w skali Mohsa) oraz mała odporność na ścieranie tworzą kolejne ograniczenie dla zastosowań tego surowca.