Włodzimierz ŁAPOT
STAN I PERSPEKTYWY POLSKIEJ GEMMOLOGII
Gemmologia jest definiowana jako: „nauka o badaniu kamieni szlachetnych" (Maślankiewicz 1982, Sachanbiński 1996), „ nauka o kamieniach szlachetnych i ozdobnych" (Heflik 1996), „nauka o kamieniach jubilerskich" (Gunia 1996), „nauka o materiałach gemmologicznych" (Łapot 1999). Funkcjonuje na styku mineralogii, fizyki, chemii, inżynierii materiałowej, biologii i archeologii. Choć najstarsze opisy kamieni szlachetnych i metod ich poprawiania zawarte są już w Biblii, Iliadzie, Odysei i Papirusach tebańskich (Lagercrantz 1913), to dopiero w XIX wieku wyłoniła się jako osobna dziedzina wiedzy. Ostanie dziesięciolecia są okresem szybkiego jej rozwoju. Znamionuje go powstanie i niepohamowany rozrost licznych instytutów i towarzystw gemmologicznych, wypracowanie własnych metod badawczych i dostosowanych do nich przyrządów, ogromna i stale rosnąca liczba różnorakich publikacji (druk, film, Internet), rozwój różnych form kształcenia, muzealnictwa i kolekcjonerstwa, wreszcie wprowadzenie do prawodawstwa wielu krajów norm zabezpieczających i regulujących obrót rynkowy.
Za twórcę polskiej gemmologii należy uznać prof. Kazimierza Maślankiewicza (1902-1981). Działalność swą zapoczątkował jeszcze w latach dwudziestych minionego wieku. Miała ona zarówno charakter praktyczny (Okręgowy Urząd Probierczy w Krakowie), jak i naukowy (zaczątki ośrodka gemmologicznego we Wrocławiu).
STAN
Wyraźniejszy rozwój gemmologii obserwuje się w Polsce dopiero od lat siedemdziesiątych XX wieku. Świadectwem tego było podjęcie szerszych badań gemmologicznych w Uniwersytecie Wrocławskim, w byłym Polskim Komitecie Normalizacji, Miar i Jakości w Warszawie, w Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, w Uniwersytecie Śląskim w Katowicach, w Uniwersytecie Warszawskim (badania inkluzji), w Muzeum Ziemi w Warszawie (badania bursztynu), w Oddziale Geologii Morza Państwowego Instytutu Geologicznego (badanie i dokumentacja złóż bursztynu bałtyckiego), w Przedsiębiorstwie Geologicznym w Warszawie (dokumentacja złoża bursztynu delty Parczewa), w Przedsiębiorstwie Geologicznym we Wrocławia (złoża kamieni ozdobnych w Polsce). Bezpośrednim plonem tej aktywności były konferencje naukowe poświęcone np. Występowaniu i wykorzystaniu polskich kamieni szlachetnych i ozdobnych (Wrocław 1975), Kamieniom ozdobnym Polski (Kraków 1984), Kamieniom szlachetnym (Warszawa 1988) oraz liczne publikacje gemmologiczne polskich autorów w pismach krajowych i zagranicznych. Plonem pośrednim było zakorzenienie się problematyki gemmologicznej w świadomości społecznej i w planach działania różnych instytucji gospodarczych i państwowych.
Innym świadectwem wzrostu zainteresowania gemmologią było stopniowe poszerzanie się aktywności wydawniczej (Heflik 2003). Zwłaszcza w ostatnich latach oddano w ręce polskiego czytelnika sporo nowych pozycji (encyklopedii, monografii, podręczników). Znaczący dorobek w tym zakresie mają: W. Heflik, B. Kosmowska-Ceranowicz, W. Łapot, M. Sachanbiński, N. Sobczak i T. Sobczak. Na osobną uwagę zasługuje powstanie i rozwój pism nakierowanych na środowiska zainteresowane problematyką gemmologiczną. Wśród nich na czoło wysuwa się „Polski Jubiler". Nie sposób nie zauważyć też wyraźnego wzrostu liczby różnorakich publikacji popularyzujących wiedzę o kamieniach szlachetnych. Jak dotychczas są to przeważnie tłumaczenia znanych tytułów zagranicznych, np. przewodników czy wydawnictw albumowych. Podobną rolę pełnią też coraz liczniejsze publikacje popularnonaukowe polskich autorów, np. w pismach typu Wiedza i Życie czy Świat Nauki. Paradoksalnie, do wzrostu zainteresowania gemmologią przyczyniły się również publikacje z zakresu tzw. „wiedzy tajemnej" (bioenergoterapia, magia itp.).
Bardzo ważnym wyznacznikiem wzrostu znaczenia gemmologii było zorganizowanie się osób zainteresowanych tą problematyka. Dokonało się to w sposób naturalny z końcem lat osiemdziesiątych minionego wieku i stanowiło oczywistą artykulację rosnącego zapotrzebowania społecznego. Jako czołowe stowarzyszenia tego typu należy wymienić: powstałe w 1988 roku Polskie Towarzystwo Gemmologiczne (PTGem) oraz powstałe w tym samym roku Stowarzyszenie Rzeczoznwców Jubilerskich (SRJ). W 1996 roku powstało jeszcze Stowarzyszenie Bursztynników w Polsce (SBP). Organizacje te weszły w skład Forum Jubilerstwa Polskiego, porozumienia reprezentującego zainteresowane środowiska wobec organów władzy państwowej.
Wraz ze wzrostem zainteresowania problematyką gemmologiczną zaczęły rozwijać się różne możliwości kształcenia gemmologicznego. Pierwsze regularne szkolenia zainicjowane zostały jeszcze przez prof. K. Maślankiewicza. Były to kursy gemmologiczno-jubilerskie w Dolnośląskim Zakładzie Szkolenia Zawodowego we Wrocławiu. W następnych latach, na bazie zgromadzonych doświadczeń, powołano: ośrodek kształcenia gemmologicznego w Polanicy Zdroju (pod patronatem Stowarzyszenie Rzeczoznawców Jubilerskich) oraz Szkołę Gemmologii (w Uniwersytecie Wrocławskim). Parę lat później gemmologiczną działalność szkoleniową podjęło Polskie Towarzystwo Gemmologiczne, a ostatnio Stowarzyszenie Bursztynników w Polsce. Z tych kursów wywodzi się większość gemmologów-praktyków działających dziś w Polsce. Najbardziej motywowani uzupełnili wykształcenie w zagranicznych ośrodkach szkoleniowych; większość w ośrodku Niemieckiego Towarzystwa Gemmologicznego w Idar-Oberstein, nieliczni w innych ośrodkach zagranicznych (europejskich lub amerykańskim). W rezultacie niektórzy z nich uzyskali status gemmologa-rzeczoznawcy sądowego i/lub rzeczoznawcy inspekcji handlowej. Zupełnie nowe możliwości kształcenia gemmologicznego dało wprowadzenie specjalizacji gemmologicznej w ramach studiów geologicznych w Uniwersytecie Wrocławskim (od roku 1991). Również i w innych ośrodkach akademickich rodziły się różne inicjatywy zmierzające do wprowadzenia gemmologii do programu kształcenia akademickiego, np. jako przedmiotu wykładanego na studiach geologicznych (AGH, Uniwersytet Śląski).. Wszystko to sprawia, że w polskiej gemmologii działają dziś osoby o bardzo różnym, często skrajnie nieporównywalnym przygotowaniu fachowym i ogólnym. Dotychczasowe próby weryfikacji i naprawy takiego stanu rzeczy nie dały pożądanego rezultatu wobec zasadniczej rozbieżności interesów różnych środowisk parających się gemmologią.
Jeszcze innym przejawem rosnącego zainteresowania gemmologią są giełdy, wystawy i targi mineralogiczne, bursztynnicze, kamieni i wyrobów jubilerskich, zarówno amatorskie, jak i profesjonalne, krajowe i międzynarodowe. Początki tej aktywności sięgają jeszcze początków lat siedemdziesiątych minionego wieku. Do pierwszych należała Wrocławska Giełda Minerałów. W miarę upływu lat powiększały się liczba i zasięg imprez tego rodzaju. Ewolucji ulegało także ich oblicze; z upływem lat stawały się coraz to bardziej komercyjne. Obecnie organizowanych jest w Polsce kilkadziesiąt imprez, a ich liczba jeszcze rośnie. Poprawia się także ich poziom. Do największych i najbardziej uznanych należą z pewnością Międzynarodowe Targi Bursztynu, Biżuterii i Kamieni Jubilerskich „Amberif" w Gdańsku. Uznaje się je za największe targi bursztynu na świecie i największe targi jubilerskie w Europie Środkowej i Wschodniej.
Jeszcze jednym obszarem rosnącej aktywności środowisk gemmologicznych są zagadnienia normalizacyjno-prawne. W latach dziewięćdziesiątych, w łonie Polskiego Komitetu Normalizacyjnego powołano Normalizacyjną Komisję Problemową nr 239 ds. jubilerstwa, której głównym zadaniem było wypracowanie i wdrożenie norm regulujących praktykę gemmologiczną. Niestety brak konsensusu w łonie ISO i EN uniemożliwił także porozumienie na poziomie PN.
PERSPEKTYWY
W ostatnich latach polska gemmologia zarazem zmniejszyła i zwiększyła dystans dzielący ją od gemmologii najbardziej rozwiniętych krajów, np. USA czy Unii Europejskiej. Zmniejszenie dystansu dotyczy głównie środowisk naukowych. Przyczyniły się do tego coraz to żywsze kontakty międzynarodowe. Utrzymująca się jeszcze luka wynika z notorycznego niedostatku środków służących dalszemu rozwojowi już istniejącego potencjału. Ma na to także wpływ niedocenianie problematyki gemmologicznej przez niektóre gremia decyzyjne. Niepokojąco powiększa się natomiast luka w gemmologii stosowanej z powodu nienadążania polskich gemmologów-praktyków za szybkim postępem dokonującym się w światowej inżynierii materiałowej i w metodach poprawiania materiałów gemmologicznych. Wymaga to bowiem bieżącej aktualizacji wiedzy i stosowania coraz to bardziej kosztownych metod badawczych. Niestety większość polskich gemmologów-praktyków dysponuje „przestarzałym" warsztatem. Dalszy zrównoważony rozwój polskiego rynku jubilerskiego nie będzie możliwy bez zapewnienia wiarygodnej, fachowej oceny materiałów gemmologicznych. Wymusi to wzrost zapotrzebowania na wysoko kwalifikowaną kadrę gemmologów, zdolnych sprostać konkurencji międzynarodowej. Można oczekiwać, że w następnych latach dojdzie w Polsce do:
- powiększenia liczby osób uprawiających gemmologię, zarówno zawodowo jak i amatorsko. Zupełnie naturalnym źródłem profesjonalnej kadry gemmologicznej powinni być absolwenci studiów geologicznych o specjalności gemmologicznej i mineralogiczno-petrograficznej. Dysponują oni przygotowaniem, które jest dobrą podstawą dla uformowania wykwalifikowanego gemmologa-praktyka. Jednocześnie byłaby to jeszcze jedna szansa ich zatrudnienia wobec malejącego zapotrzebowania w dziedzinach tradycyjnych,
- wdrożenia zasad i standardów Unii Europejskiej w działalności gemmologicznej.
Poprawną, skuteczną realizację tych zadań mógłby zapewnić ośrodek o charakterze Centrum Gemmologicznego. Nie musi to oznaczać alokacji istniejącego już sprzętu i specjalistów. Skupienie sił i środków może się dokonać np. poprzez powołanie organu zarządzającego, działającego na podstawie planu wypracowanego przez jego radę konsultacyjną, zlecającego wykonanie określonych zadań istniejącym już placówkom lub poprzez granty zamawiane i kontrolującego bieżąco stan ich wykonania. Do głównych zadań owego Centrum Gemmologicznego należałoby:
- rozwijanie różnych możliwości kształcenia i uzupełniania kwalifikacji gemmologicznych, od towaroznawczego po akademicki,
- weryfikacja i certyfikacja kwalifikacji działających już gemmologów,
- udzielanie gemmologom bieżącej pomocy w rozwiązywaniu różnych problemów.
Uruchomienie takiego Centrum wymagałoby określonych nakładów. Tylko wysiłek państwa mógłby zapewnić jego prawidłowe działanie, gdyż finansowanie go przez organizacje gospodarcze obniżałoby jego autorytet, np. wskutek podejrzenia o brak niezależności. W przyszłości, po okrzepnięciu mogłaby to by być instytucja finansująca się z własnych dochodów, podobnie jak to się dzieje w wielu innych krajach świata.
KONKLUZJA
Wobec rosnącej konkurencji międzynarodowej powołanie Centrum Gemmologicznego jest najpilniejszym zadaniem i niepowtarzalną szansą polskiej gemmologii. Powinno to umożliwić pomyślną realizację najważniejszych zadań, z którymi z pewnością w najbliższych latach przyjdzie się zmierzyć.
LITERATURA
GUNIA P., 1996: Gemmologia praktyczna dla geologów. Wyd. Uniw. Wroc. Wrocław.
HEFLIK W. i NATKANIEC-NOWAK L.., 1996: Gemmologia. Antykwa. Kraków.
HEFLIK W., 2003: Rozwój gemmologii w Polsce. Polski Jubiler 1/18. Warszawa.
LAGERCRANTZ O., 1913: Papyrus Graecus Holmiensis (P. Holm) Uppsala.
ŁAPOT W., 1999: Gemmologia ogólna. Wyd. Uniw. Śląsk. Katowice.
MAŚLANKIEWICZ K., 1982: Kamienie szlachetne. Wyd. Geol. Warszawa.
SACHANBIŃSKI M., 1996: Kazimierz Maślankiewicz - twórca polskiej gemmologii. Prace geol. - min. 51, Acta Univ. Wrat. nr 1784.
